Lekdushi

Publié le par Engjell Shehu

 

Lekdushi historik, e djeshmja dhe e sotmja

 


Lekdushi historik, e djeshmja dhe e sotmja
Nga Gezdar Serjani


U bë traditë e bukur si edhe fshatra të tjerë të Labërisë dhe Lekdushi që për çdo 26 gusht mblidhen nga kudo që janë, punojnë e banojnë, nga emigrimi Italia, Greqia, Gjermania etj. takohen në ditën e festimit Takim Brezash.

Ne, pasi pimë kafen pranë bustit të heroit Selam Musai në Tepelenë, hipëm nëmjetin që udhëtuam nëpër Grykën e bënçës në Lekdush. Kjo rrugë u bë më e zgjeruar dhe e sistemuar me gjatësi 15 km në kohën e Minierës Fosforite në Gusmar ku në anën e saurrelav e transport ohej minerali fosforik për në Uzinat e suèerfosfatit në Laò. Kujdesi që tregoi qeveria e asj kohe Kurvelesh it ët sipërm që ngjan si një kala gjigande majë maleve rruga automobil istike u bë me katër drejtime. Nga Tepelena, nga Gjirokast ra nëpërmjet Golemit, nga Salaria nëpërmjet Qafës së kreshës dhe nga Kuçi nëpërmjet Shurit të Kuçit. Më parë, në këtë zonë mund të udhëtohej vetëm me mushka, i vetmi transport për kohën. Kët fshatra janë së pari si perla turistike prej natyre dhe në qoftë se do të investohe j vetëm për infrastru kturën rrugore e zhvillime të tjera sociale e ekonomike do të ishin 10 herë më të bukura se Zvicra. Këtë herë do të flisnim për Lekdushin .

Pozita gjeografike.

Lekdushi ndodhet në verilinnìdje të Kurvelesh it të Sipërm në një lartësi 950 metra mbi nivelin e detit. Nga lindja kufizohet me fshatin Picar, nga verilinbd ja me fshatin e Bënçës e të Luzatit, nga veriu dhe veriperëndimi me fshatin e Nivicës, nga jugu dhe perëndimi me fshatin Progonat. Kufiri midis Progonati t dhe Lekdushit ndahet me përroin e Gurrës që rrjedh një ujë të kristalëtë, nga i cili furnizohe n dy fshatrat, së pari me ujë të pijshëm dhe së dyti për vaditje. Në periudhën e dimrit, Gurra e shton ujin dhe fshatrat lidhen me urë. Shekujt kanë bërë që uji ka gërmuar shtratin dhe janë formuar humnera e katarakte me lartësi të ndryshme dhe që formojnë një bukuri të rrallë: Shkëmbi i kuq i Stomries që nderon si një flamur në jug-perëndim të Lekdushit . Pamje e rrallë! Në shkëmb kanë mbirë bimë të egra që i ka mbjellë vetë natyra, pa le kur e shikon me dylbi, duken foletë e shqiponja ve dhe zgjojtë e bletëve në vrimat e shkëmbit.

Në lindje shtrihen malet e Lekdushit (Suhagora), të cilët kufizohen me malet e Picarit dhe të Luzatit. Këto male janë të zhveshura, vetëm fundet e malit nga verilindj a, Tisieja dhe bredhi i Lekdushit ka edhe pyje. Tisija me pyllin e saj dushk, shkozë, mëllëzë, cërmëdel etj, kanë qenë bashkë në pyjet e Lerës bazë furnizimi me dru zjarri ëpr fshatin. Kontraste t që formohen në këto male, me dallgëzimin e majave dhe shesheve, arat që mbilleshi n me të lashta, faqet dhe bregoret e mbuluara gjatë pranverës dhe verës me bar e lule shumëngjyrëshe, trëndelinë , ajri i pastër, erë e këndshme e trëndelinës, zhurma e zileve dhe këmborëve, blegërima e bagëtive, fyelli i barinjve, këngët e bukura të thëllëzave e birbilave të mbushnin me kënaqësi e përtëritje.

Vendbanim i i fshatit gjatë epokave hiostorik e ka ndryshuar disa herë deri sa është vendosur përfundimisht në vendin e sotëm. Vendosur në një bregotre të zgjatur të këmbës së malit të Bunaçit që formon bregore të vogla e rrafshnal ta ku janë vendosur shtëpitë dhe lagjet e fshatit. Trreth fshatit ka mjaft tokë ët punuar, vreshtari e livadhe. Vazhdimi igjerësisë së lekdushit ëshët shtrirja e malit të Çoçkos në kufi me Salarinë, Nivicën, dhe Dukajt. Çoçkua, një pllajë e gjerë me lisa, pyje dhe pjesë shkëmbore ku shpellat e shumta dhe të bukura kanë shërbyer për strehimin e barinjve e të gjësë së gjallë. Aty kur dielli lind derisa perëndon, edhe Çoçkua është një panoramë e bukur nga ana pikturesk e, por ajo është zonë e banuar nga njerëz, bagëti, flora e fauna. Ka histori më vete. Këtu kanë banuar dhelpra, lepuj, shpendë, zogj të llojeve të ndryshme, turtuj, thëllëza, shqiponja, dhi të egra, sorkadhe ujqër, etj që tani janë rralluar nga gjuetia e pa kriter. Populli thotë një fjalë të lashtë dhe të urtë: “Çdo mbret që vjen në fuqi vë ligjet e tij dhe njerëzit i zbatojnë ato”.

Sot në sistemin pluralist “demokratik” që ligjet duhet të zbatohesh in me rigorozit et, për vetë zhvillimi n njerëzor, nuk zbatohen sipas qëllimit që janë vënë këto ligje. Nuk ka se si të shpjegohe t ndryshe, kur në ekonomi, bujqësi, industri, kohët e fundit djegia dhe shkatërrimi i pyjeve nga zjarri në mënyrë masive, shpjegohe t me indiferen tizmin e qeverive të ashtuquaj tura të majta apo të djathta qofshin. Ligji do ë thotë klulturë, qytetërim, por edhe detyrim deri në ndëshkim. Të dhimbset dhe të ther deri në zemër kur shikon në këto udhëtime parcela të tëra pa të mbjella, blloqe me pemë frutorë, vreshta, mollë, qershi etj. Të prera e të shkatërruara. Njëlloj si fabrika e uzina në qytete. Një batërdi e vërtetë. Gjatë viteve të fundit ndaj ekonomisë sonë në tërësi janë bërë vandalizm a, vec të tjerave.

Popullimi

Lekdushi aty nga viti 1910 ka patur 110 shtëpi , kurse në vitin 1940 kishte 134-140 shtëpi (familje) me rreth 800 banorë, duke qënë i ndarë në 5 lagje: Çelaj, Alilekaj, Memaj, Hajnaj dhe Sinamataj . Fshati është shpërngulur disa herë, për shkak të luftrave. Në korrik të 1914 siç thotë kënga:

Fushat me lule, male me dëborë

Qaj moj Shqipqëreia e ulëri moj e gjorë

Gratë e Kurvelesh it shkojnë për në Vlorë

Ç’i përzuri greku me foshnja në dorë...

Por ajo që dëmtoi më shumë popullsinë e fshatit dhe rrallimin ne banorëve ishte lufta Italo-Greke më 1940, ku Lekdushi u bë fushë-betejë dhe banorët lekdushas u larguan drejt Vlorës, Mallakastërs, Fierit, Durrësit e gjetkë, ku mbas luftës u kthyen rreth 60 familje dhe fshatin e gjetën të rrënuar. Nuk gjetën asnjë shtëpi në këmbë. Më 1913-1914 fshati kishte rreth 17.000 kokë bagëti të imëta, dhen e dhi, rreth 700 bagëti të trasha (lopë, pela, mushka) 70% e tyre u dëmtuan nga andartët grekë gjatë luftës. Në 1940 fshati kishte rreth 12 mijë bagëti të imëta dhe rreth 500 krerë të trasha gjatë luftës italo-greke e nazi-fashiste, më 1940-1944, përsëri u dëmtuan 60% e tyre. Blegtoria ishte baza e ekonomisë së banorëve, se bujqësia si zonë malore ishte e pakët. Sistemi pluralist si në çdo fshat, edhe në Lekdush solli shterjen e banorëve, braktisje n e tij, një realitet ky vërtetë i trishtë, ku si pasojë tani jetojnë në fshat vetëm 10 familje.

Historia

Lekdushi ka nxjerrë figura me kulturë përparimtare e patriotë, veprimtar ia e tyre ka pasur rëndësi jo vetëm për vetë Lekdushin, por edhe në nivel kombëtar. Hito Hobili (Lekdushi), shok armësh me Çerçiz Topullin e Mihal Gramenon. Në mars të 1908, vrau bashkë me Bajram Ligun nga Pronjia Bimbashin turk në mes të Gjirokast rës, që terrotriz onte një popull të tërë. Demokrati përparimtar Shuaip Hajnaj që njihet me pseudonim in, “Spartaku”, që mori pjesë aktive në revolucio nin demokrati k të 1924. Figurë e shquar e Lekdushit ishte edhe Mustafa Matohiti, i cili që nga viti 1934-1935 dha kontribut in e madh në organizim in e lëvizjes komuniste, për organizim in e luftës NACL në krahinën e Kurvelesh it, Përmetit e Delvinës, për të cilat dha jetën dhe u bë Heroi i Popullit.

Veprimtar ia patriotik e lekdushas e ka filluar më në lashtësi. N ëvitin 1877 perandori a turke po dobësohej dhe Sulltani shpalli reformën e Tanzimati t, që do të thotë të merrnin ushtarë në shërbim të detyrueshëm për perandori në, të hidhnin taksa të reja të vazhdonin taksat në natyrë, vergji, xhelep, taks mbi tokën dhe të dhjetat etj. Këto masa reformonjëse të qeverisë osmane ishin të rënda dhe në kurriz të fshatarsi së së Kurvelesh it, ndaj banorët u revoltuan dhe organizua n qëndresë, ku dhe lekdushas it u aktivizua n totalisht . Më 1847, u zhvillua kuvendi te rrapi në Toroninë siç thotë kënga:

Te rrapi në Toroninë

Që është pranë Zhulatit

E përgatitën metingë

Të lidhën ligat e fatit

Në Kuvendin e Taroninës më 1887 mori pjesë edhe delegacio ni i lekdushas ve i përbërë nga 7 vetë, i kryesìuar nga Zano Imer Zanaj. Në këtë kohë, turqit që hynë përsëri në Kurvelesh dhe bënë bastisje në masë ku nga Lekdushi interrnua n 7 vetë që përbënin kryepleqësinë me në krye Lolë Kuçin e Hodo Husenaj. Poeti i kohës thotë:

...me burrat e Labërisë

Për shpëtimin e mëmëdhesë

Për luftën kundra Turqëisë

Ish Zanua nga Lekdushi. ..

Dhe më poshtë:

...U lidh me besa besë

Luftëtarë mijë tetë

Për shpëtim të mëmëdhesë

Gjithë burrat e vërtetë

Në vitin 1913 pleqësia e Lekdushit hodhi poshtë kërkesat e grekërve për dorëzimin e armëve ishin vendimet e kuvendit te Lisat e kadhe të Kurvelesh asve ku grupi i lekdushas ve në kuvend drejtohej nga bahri hajnaj e Tare banushi. Mosdorëzimi i arrmëve u arrestua gjithë pleqësia e fshatit me kryeplak Xhavit Sulua.

Kryuengri tja e shtatorit të 1911 nq zonën e kardhiqit Kurvelesh it u ëprballën me jnë ushtri të madhe turke lufta vazhdoi tre muaj ceta e lekdushit komandohe j nga Bastri Hajnua ku zunëe rob një uzbash dhe 20 ushtarë turq(shënime revista “leka” shkodër numër përkujtimor me rastin e 25 vjetorit të indipende ncës Kombëtare1937).

Përballimi i okupacion it grek më 1913-1914 Kurvelesh asit oragnizua n rezistencën dhe hapën front lufte në Qafa e Skërficës, Zhulat, Taroninë, Kolonjë, Shtëpëz, Picar. Lekdushas it që përbëheshin nga 75 veta u ndanë në dy ceta dhe mbrojtën vijën frontale Bojkëth-Shtëpëz ura e Subashit. Ceta e Mavzerëve komandohe j nga Ibrahim Lula Skëndi kurse çeta e Maliherëve komandohe j nga Belul Zeneli. U quajtën me emrin e armëve që furnizimi me fishekë të bëhej më lehtë Manxerxhi njtë mbronin vijën e Bojkëth-Shtëpëz, kurse malijherx hinjtë Shtëèëz-Ura e Subashit(hani i subashit)

....Ata gjithë malin zunë

Lekdush e Progonat

Djemtë luftojnë në këmbë

Lavdi pacin mëmë e atë....

Vetë historia na mëson se jeta ëshë luftë. Me luftë fitohet liria. Më 1920, kurvelesh asit bënë kuvend tjetër në Gusmar, ku nga Lekdushi morën pjesë 3 delegatë që kryesohes hin nga Eqber Shehu. Në këtë luftë morën pjesë 70 lekdushas që komandohe shin nga Belul Zeneli dhe Sinan Tare Kërpi.

Shqiptari dshe kurvelesh adsit në përbërje të këtij kombi, që shumë herët nga Pellazgëria e Iliria ka ecur nëpër luftra, por lufta më e madhe në rang kombëtar ishte lufta NAÇL kundër nazifashi zmit dhe që u kurorëzua me sukses. Lekdushas it i dhanë asaj lufte 14 dëshmorë dhe Heroin e Popullit Mustafa Matohiti.

Vetë Lekdushi u cilësua si fshat bazë e rëndësishme e LANÇ. Mban si fshat dekoratën e kujtimit dhe trimëriasë, akorduar nga Kuvendi Popullor. Në qendër të fshatit është vendosur busti i Heroit të Popullit Mustafa Matohiti, lapidari me emrat e dëshmorëve të LNAÇL. Pllakat përkujtimore të patriotit lekdushas Hito Habili, pllakat e përkujtimores së Këshillit të Parë Antifashi st NAÇL.

Kë të përmendësh më aprë me emër ata janë shumë, Ramadan Habili luftëtar ui 12 betejave, nga 1914-1944. Drejtuesi t re parë të këshillit NACL Elmaz Zeneli kryetar dhe Sekretar Haqo Mucaj. Më 28 nëntor 1942 sulmohet Prefektur a e Gusmatrit që u shënua dhe Clirimi i Kurvelesh it në këtë aksion mri pèjesë cetra e lekdushit me komandant in Xhelo MUcaj, Krijimi iorganiza tës së rinisë drejtuar nga Ramiz mucaj e bejo hajnaj, krijimi iorganiza tës së gruas në këtë periudhe u drejtua kryetare patriotia Shabo Hysaj. Në luftën Nacl morën pjesë 65 dëshmorë partizanë në njësi9të e ndryushme të ushtrisë NACL dhe 44 veta në batalione territori ale. Katër herë u dogj fshati gjatë operacion eve nazifashi ste por populli i lekdushit asnjëherë nuk u përkul.

Lekdushas it e kanë dashur shumë arsimin dhe klulturën . më 1917 u hap shkolla e parë shqipe nga Sinan Tare kërpi emri n e tij mban shkolla e fshhatit. Me dhjetra lekjdusha s kanë mbaruar arsi8m të lartë Xhemal Zenelaj, Fruz Mataj, Xhevat Resuli, Zyhdi Shehu, Lulo Skëndaj, Balil Muho, Isuf Majkaj, Afat Serjani, Novruz Çulli, Kujtim Hitaj, Bujar Llapi, Agim Hysaj, Sheko Shehaj etj. Prej tyre ka dhe me grada shkencore . Lekdushi ka nxjerrë edhe poet si Meto Muho, Bejo Hajno, Luan Zylfo etj. Dikush bëri një propiozim: të krijojmë shoqatën “Lekdushi”, një tjetër iu përgjigj”: -Ç’na duhet shoqata mbi shoqata! Se iu bie vlera kur kemi shoqatën “Labëria”. Mjafton se ne kemi gazetën “Lekdushi”. Lekdushas it e Sarandës sposorizu an numrin 7 të gazetës “Lekdushi”, ajo dërgohet në diasporë, kudo që ndodhen lekdushas it. Ne nuk harrojmë se lekdushas it e mërguar kanë dhënë kontribut patriotik që e nderojnë fshatin. Të tillë mund të përmendim: Qemal Veselin, i cili kur shoqëria “Vatra” në Amerikë u tradhëtua , Qemal Veseli që mbante arkën e shoqatës e mbrojti atë nga ata që donin ta rrëmbenin me marifete. Sinan Tare Kërpi, në atë kohë, ka shkruar në shtypin e kohës për mbrojtjen e interesav e kombëtare nga shovinistët fqinjë.

Më 14 tetor 1912 Tare Banushi ngriti flamurin kombëtar në Lekdush. Luan Zylfaj, emigrant në Athinë ka krijuar degën e shoqatës “Labëria” atje si dhe grupin folklorik të këngës labe në Athinë.

Festa

26 gusht 2007. Lekdushas it kanë ardhur nga kudo që janë në fshatin e lindjes së tyre, por jo vetëm të lindurit aty, por edhe ata që kanë lindur nëpër diasporë. Takim brezash. Takim që vazhdon për disa vjet rrjesht dhe do të vazhdojë dhe në të ardhmen. Ora 11 e paradites . Qendra e zërit ndërpret këngët e meloditë që vazhdonin nga mëngjezi. Kryeplaku, Kreshnik Shehu i afrohet mikrofoni t dhe me pak fjalë përshëndet të porsaardh urit bashkëfshatarë. Zëri i fuqishëm i kryeplaku t, djalë i ri, i shkëput të grumbullu arit e ardhur nga Italia, Greqia, Tirana, Fieri, Gjirokast ra, Tepelena, nga kudo, shkëputen nga puthjet, përqafimet e fjalët e ëmbla të çmallimit aty ndënë hijen e e tre arrave të Zenel dhe Majko bashkëfshatar dhe kryetar i shoqatës “Labëria”, dega Tepelenë. Po ashtu përshëndeti të porsaardh urit bashkëfshatarë dhe u bëri thirrje të vazhdojmë këtë traditë të bukur të vëllazërisë lekdushas e. Dihen tha ai vështirësitë për të ardhur nga largësira të mëdha. Por ky mundim i madh është një thesar dashurie e vëllazërie. Pastaj folën Bejo Hajnë, përfaqësuesi të mërguarve në Itali , Luan Zylaj nga Greqia, Balil Skëndi nga Fieri etj. Vazhdoi programi me recitime nga fëmijët banues në fshat dhe grupi i të rinjve me këngë labe, një koncert i përgatitur shumë bukur. Dhe kur nën hijen e arrave të gjithë uulën në një drekë bujare shtruar nga banorët e paktë të fshatit, muzika me këngë e valle nuk pushoi, sidomos të rinjtë kanë se ç’të mbajnë mend dhe të tregojnë, të cilët u shkrinë duke vallëzuar e djersitur, edhe pse ishin nën hijen e arrave.Këngët dhe dollitë vazhduan në të gjithë trapezët, në atë shesh të bukur në qendër të fshatit. Dashuri e çmallim midis brezash. Këta banorë në fshat, në çdo anë të atdheut dhe siç e pruri koha, në çdo vend të botës që punojnë e jetojnë, nuk do ta harrojnë kurrë vendlindj en dhe njëri-tjetrin, brez pas brezi.


Permblodhi Edmond Ismailati

 

Commenter cet article